Hoe komen nieuwsmedia af van het Big Tech-infuus?
Onderzoekers en nieuwsorganisaties werken samen aan een digitale infrastructuur die minder leunt op Amerikaanse techbedrijven
6 August 2026
Toen Trump in 2024 opnieuw in het Witte Huis belandde, zag Cools dat het besef bij Nederlandse media begon te groeien dat ze sterk afhankelijk zijn van Amerikaanse techbedrijven. Veel van hun werk is vervlochten met bedrijven als Microsoft, Google, Meta (eigenaar van o.a. Instagram en Whatsapp) en OpenAI (eigenaar van ChatGPT). Een meer zelfstandige digitale toekomst is van groot belang. Er zijn namelijk democratische én economische risico’s verbonden aan de afhankelijkheid van Amerikaanse Big Tech.
Risico voor onze democratie
Veel digitale infrastructuur van organisaties, zoals servers, cloudsystemen en software, is in handen van een klein aantal Amerikaanse bedrijven. Externe commerciële partijen zoals Google, Microsoft, Meta en OpenAI kunnen dus invloed uitoefenen op de toegang tot informatie. Hierdoor hebben deze organisaties weinig eigen regie.
Een rechter van het Internationaal Strafhof in Den Haag had ineens geen toegang meer tot zijn e-mail, omdat Microsoft hem had geblokkeerd.
'Vorig jaar zag je hiervan de gevolgen bij het Internationaal Gerechtshof in Den Haag. Een van de rechters daar had plotseling geen toegang meer tot zijn e-mailaccount, omdat Microsoft hem had geblokkeerd.’
Dit voorbeeld komt uit de rechtspraak - een ander onderdeel van onze democratie - maar kan dus ook voorkomen in de journalistiek. Dit soort ontwikkelingen zorgen ervoor dat de waakhondfunctie die de journalistiek heeft binnen een democratie, steeds verder onder druk komt te staan.
Risico voor nieuwsorganisaties
Het zal je zelf vast ook zijn opgevallen: zoekmachines en platforms bouwen inmiddels allerlei 'AI-lagen' bovenop online zoekresultaten. Dat is voor de gebruiker misschien makkelijk, maar zorgt er ook voor dat bezoekers nog minder doorklikken naar sites van nieuwsorganisaties. Ook social media zorgt voor steeds minder bezoekers op nieuwssites, simpelweg omdat platforms als Meta zich richten op het vasthouden van gebruikers op hun eigen platform. De verwachting is dat hierdoor het aantal bezoekers van nieuwssites in de komende jaren hard zal dalen.
Hannes Cools is universitair docent Communicatiewetenschap aan de UvA en verbonden aan het AI, Media & Democracy Lab . In zijn onderzoek combineert hij theorie met praktijk: hij werkte eerder samen met redacties als de BBC, de NOS en grote mediabedrijven als DPG en Mediahuis. Daar keek hij hoe journalisten AI inzetten in hun dagelijkse werk, en welke zorgen ze daarbij hebben. Zelf heeft Cools ook als journalist gewerkt.
Op weg naar meer digitale autonomie
Volgens Cools beginnen redacties in te zien dat ze op dit moment te weinig digitale autonomie hebben. Dat betekent dat ze geen regie hebben over bijvoorbeeld hun dataopslag, omdat dat in handen ligt van Amerikaanse bedrijven. Het project waar Cools nu aan meewerkt, is een belangrijke stap richting meer digitale autonomie. Het doel daarbij is niet om alles zelf te regelen wat nu door Amerikaanse bedrijven wordt gedaan, maar om uit te zoeken welke organisaties, platforms en tools beter aansluiten bij de waarden die de nieuwsorganisaties nastreven.
Samenwerking met onderzoekspartners én praktijk
'Vanuit het AI, Media and Democracy Lab binnen de UvA werken we samen met allerlei partners aan dit project. Bijvoorbeeld met de rechtenfaculteit, vanwege hun juridische expertise rondom regelgeving, infrastructuur en licenties. Ook de Hogeschool van Amsterdam (HvA) speelt een rol, omdat zij veel technische expertise hebben rondom open-source taalmodellen.'
Maar voor Cools zijn de praktijkpartners minstens zo belangrijk: 'We werken samen met denktank Waag, en met De Correspondent en Follow The Money. Dat zijn mediabedrijven met een grote behoefte aan digitale autonomie. De subsidie voor dit project gaat niet alleen naar de UvA maar ook naar hen, wat zorgt voor nog meer motivatie om nauw samen te werken.'
Onderzoeksopzet: van definitie tot prototype
Het project loopt vanaf 2026 ongeveer twee jaar en zal bestaan uit drie onderdelen:
- De onderzoekers gaan samen met de praktijkpartners verkennen wat ze zelf onder digitale autonomie verstaan. Daarnaast zullen ze in kaart brengen op welke manieren ze op dit moment afhankelijk zijn van Big Tech, en wat voor alternatieven daarvoor beschikbaar zijn. Dit kunnen bijvoorbeeld Europese platforms zijn, of open-source taalmodellen.
- Vervolgens gaat het team met het publiek in gesprek via focusgroepen. Deelnemers verschillen in leeftijd, mate van ervaring met AI en of ze wel of geen vaste lezers zijn van FTM of De Correspondent. In de focusgroepen zal het gaan over hun definitie van digitale autonomie en hun verwachtingen van wat AI zou moeten kunnen in een nieuwscontext.
- In de laatste fase van het project maken de nieuwsorganisaties prototypes van functies die lezers zullen testen. Lezers gebruiken dan de nieuw gekozen of gebouwde AI-modellen om bijvoorbeeld informatie van de nieuwsorganisaties te zoeken in een archief, artikelen samen te vatten of verhalen in podcastvorm te luisteren.
Op termijn hopen we dat grotere nieuwsorganisaties zoals DPG ook stappen willen zetten op weg naar meer digitale autonomie
Wat merken lezers hier straks van?
Als het aan Cools ligt, merken lezers op termijn vooral dat het gebruik van AI in de journalistiek eerlijker en transparanter wordt. Daarbij is de hoop dat ze makkelijker kunnen zoeken in het archief, artikelen kunnen laten samenvatten of laten voorlezen. 'En op termijn hopen we natuurlijk dat grotere nieuwsorganisaties zoals DPG uiteindelijk ook stappen willen zetten op weg naar meer digitale autonomie, zodat de journalistiek als geheel écht regie houdt over haar eigen werk en haar rol als waakhond van de democratie.'