Wet- en regelgeving rondom AI is een bijzondere uitdaging, legt De Vreese uit: 'Voor vrijwel alle onderdelen van onze democratie hebben we “spelregels”. Er zijn afspraken over verkiezingen, over het opzetten van een politieke partij, over wat er wel en niet op televisie mag. Maar nu hebben we ineens een gigantische nieuwe ruimte waarin AI, maar ook social media, eigenlijk zonder al te veel regels hun gang kunnen gaan. Wie is bijvoorbeeld verantwoordelijk als een AI-systeem misleidende informatie verspreidt? Welke data mag zo’n systeem gebruiken? En hoe zorgen we dat mensen nog kunnen vertrouwen op de informatie die zij online tegenkomen?'

De macht achter AI

In de afgelopen jaren is de zorg om AI bij veel mensen dan ook gegroeid. Dat is niet gek, vindt De Vreese. 'Het omslagpunt zat hem echt in eind 2022. Toen kreeg door ChatGPT ineens iedereen toegang tot generatieve AI en sindsdien zijn de ontwikkelingen razendsnel gegaan. Het gebruikersaantal groeide ook veel sneller dan het bij platforms als bijvoorbeeld Facebook ooit deed. De concentratie van geld, technologie en politieke macht is nu groter dan ooit. Vroeger zagen we dit al wel bij Berlusconi en de Murdochs, maar dat was echt op kleinere schaal.'

Europa kan nu nog kiezen

Toch denkt De Vreese dat het nog niet te laat is om in te grijpen. 'Nederland en Europa kunnen nu nog kiezen voor een manier van werken met AI die past bij onze publieke waarden, zoals mensenrechten en privacy. Dat hoeft innovatie niet in de weg te staan; ik wil graag af van het idee dat we moeten kiezen tussen nieuwe technologie óf ethische regels. Europa kan prima vernieuwen en tegelijkertijd voorwaarden stellen aan hoe we AI ontwikkelen en inzetten als samenleving. Het is tijd om gas te geven, op een verantwoorde manier.'

Vrijheid om snel te handelen

De Stevinpremie geeft De Vreese vooral vrijheid: het geld zit niet vast aan één vooraf uitgestippeld onderzoeksproject. 'Die flexibiliteit is in dit onderzoeksveld ontzettend belangrijk. Wanneer een nieuwe technologie, maatschappelijke ontwikkeling of onverwachte gebeurtenis om onderzoek vraagt, kunnen we door deze premie snel handelen. Normaal gesproken zit er soms wel 1,5 jaar tussen de aanvraag van een beurs en de start van een onderzoek. Bij onderzoek naar AI is er in die tijd alweer zoveel veranderd, dat is eigenlijk niet te doen.'

Voor grote vragen heb je meer dan één blik nodig

'In mijn onderzoek heb ik altijd in teamverband gewerkt, ik ben geen wetenschapper die in zijn eentje aan de slag gaat. Onderzoek naar AI, technologie en democratie vraagt ook om samenwerking tussen allerlei disciplines: communicatiewetenschap, gedragswetenschappen, maar ook juridische, politieke en technische kennis zijn cruciaal.'

Interdisciplinaire en internationale samenwerking is voor De Vreese dus vanzelfsprekend. Net als het werken met jonge onderzoekers. 'Jonge wetenschappers zijn vaak zo creatief en leergierig, ik vind het begeleiden van PhD's en postdocs echt de mooiste impact die er is.'

Van DPG tot de Europese Commissie

Ook praktijkpartners zijn een vaste waarde het werk van De Vreese en collega’s in het AI, media en democracy lab. 'We hebben al allerlei projecten gedaan met verschillende mediapartijen, zoals DPG, RTL en de NPO. Maar ook met toezichthouders, het ministerie van Binnenlandse Zaken en de Europese Commissie werken we samen. Dat zal met deze premie alleen maar meer worden. Het laatste wat ik wil is dat wij vijf jaar binnen onderzoek gaan doen, en dan naar buiten komen om aan iedereen uit te leggen hoe de wereld in elkaar zit. Partners zijn echt onderdeel van het onderzoeksproces.'