De Huibregtsenprijs is in 2005 ingesteld door de Stichting De Avond van wetenschap & maatschappij en gaat naar een recent onderzoeksproject dat wetenschappelijke kwaliteit en vernieuwing combineert met een bijzondere maatschappelijke meerwaarde of outreach. In totaal zijn dit jaar zes onderzoeksprojecten genomineerd.

Juryvoorzitter Peter-Paul Verbeek (per 1 september president van de KNAW) maakt op de Avond van wetenschap & maatschappij op 8 oktober bekend wie de winnaar is. De prijs bestaat uit ‘De Denker’ (een sculptuur van beeldend kunstenaar Wil van der Laan), een geldbedrag van € 25.000 (geoormerkt voor onderzoeksactiviteiten) en een workshop.

Wim Noorduin & Arian van Asten: ‘Van zelfassemblerende materialen naar wereldwijde looddetectie en het oplossen van misdrijven’ (voorgedragen door AMOLF)

Uit het juryrapport:
‘Wat begon als nieuwsgierigheidsgedreven onderzoek naar gecontroleerde zelforganisatie van kalkachtige kristallen door het team van Wim Noorduin, leidde onverwacht tot een geheel nieuwe manier om het element lood zichtbaar te maken. Het team van Noorduin onderzoekt hoe eenvoudige chemische componenten via zelforganisatie prachtige driedimensionale structuren kunnen vormen, iets wat in de natuur veelvuldig voorkomt maar nog slecht begrepen wordt. Het materiaal in deze complexe structuren kan vervolgens bovendien omgezet worden in andere, zelfs lichtgevende materialen. Bij dit onderzoek bleek verrassenderwijs dat de gebruikte omzettingsreactie super gevoelig is voor de aanwezigheid van het element lood.

Deze ontdekking resulteerde in de ontwikkeling van een snelle en zeer eenvoudige loodtest met een ongekende selectiviteit en gevoeligheid, de oprichting van een bedrijf en gebruik van de methode door een groot aantal maatschappelijke partijen. In samenwerking met Arian van Asten en forensische experts werd de methode vervolgens verder ontwikkeld voor krachtige forensische toepassingen op de plaats delict bij vermoedens van vuurwapengebruik.

Een indrukwekkende vertaling van uiterst gedegen fundamenteel onderzoek naar een start-up en samenwerking met partners zoals NGO’s, overheden en bedrijven, met een grote maatschappelijke relevantie – het originele onderzoeksproject van scheikundigen Noorduin en Van Asten heeft een ijzersterk narratief en scoort hoog op alle fronten. Het is een prachtig voorbeeld van hoe nieuwsgierigheidsgedreven onderzoek een enorme impact kan hebben op de maatschappij, zonder dat dit van tevoren precies voorspeld kon worden.’

Judy Shamoun-Baranes: ‘Nachtelijke vogeltrek over de Noordzee’ (voorgedragen door de UvA)

Uit het juryrapport:
‘Windenergie is een essentieel onderdeel van de energietransitie. Gek genoeg kan deze duurzame vorm van energie ten koste gaan van de natuur. Zoöloog Judy Shamoun-Baranes ontwikkelde een oplossing.

Miljoenen vogels vliegen tijdens de voor- en najaarstrek over de Noordzee. Deze trek is voor de vogels nog gevaarlijker geworden door de bouw van windparken op zee. Zo worden vogels gedwongen om lange uitputtende omwegen te maken. Daarom wordt de start-stop-procedure gevolgd; het toerental van windturbines wordt fors teruggebracht wanneer vogels overtrekken. Echter, de windturbines te vaak of onverwacht stilzetten betekent een forse reductie in duurzame energieopbrengst of een disbalans op het energienet.

Shamoun-Baranes ontwikkelde daarom een model dat voorspelt wanneer vogels windparken op de Noordzee zullen passeren. Een grote uitdaging omdat radarsignalen van kleine zangvogels moesten worden onderscheiden van regen en wind. Daarnaast moesten simulaties nauwkeurig genoeg voorspellen of, wanneer, en op welke hoogte vogels langs een windpark trekken. Shamoun-Baranes ontdekte dat dit werd bepaald door het weer in zowel de vertrekgebieden, honderden kilometers verderop, als boven de Noordzee. Uiteindelijk bleek dat de meeste vogels slechts enkele uren per jaar langs een windpark trekken, waardoor de start-stop-procedure weinig hoeft te worden toegepast.

De ontwikkeling en het gebruik van het voorspellingsmodel vereiste samenwerking tussen uiteenlopende onderzoeksdisciplines alsmede met stakeholders zoals ministeries, windparkexploitanten, netbeheerders en natuurorganisaties – geen sinecure. Dankzij Judy Shamoun-Baranes kan een stabiel, duurzaam energienetwerk samengaan met de bescherming van trekvogels.’