Problematisch gebruik van generatieve AI, manipulatie van data of citaten, publicaties in rooftijdschriften en paper mills: integriteitsproblemen in de wetenschap halen geregeld het nieuws. Achter die verhalen gaan gespecialiseerde journalisten schuil, die de rol van waakhond op zich nemen. Tot nu toe was er weinig bekend over hoe zij werken en welke drempels zij ervaren. Fleerackers en haar collega’s van Bournemouth University, Retraction Watch en de University of British Columbia brengen hier verandering in, aan de hand van diepte-interviews met wetenschapsjournalisten in Canada en het Verenigd Koninkrijk.

Tijdrovend speurwerk

Waakhondwetenschapsjournalistiek is zeer arbeidsintensief en tijdrovend. ‘Dit werk vraagt veel meer dan één telefoontje naar een expert en een snelle quote’, schetst Fleerackers. ‘Journalisten moeten een uitgebreide controle doen van bronnen en documenten: artikelen lezen, data reconstrueren, zich verdiepen in complexe wetenschappelijke methoden, met informanten praten. Dat kan makkelijk uitgroeien tot een onderzoek van weken, soms maanden.’

Hoge bewijsdrempel

De bewijsdrempel is hoog, ook omdat er vaak juridische en reputatierisico’s op het spel staan. Die hoge bewijslast botst met structurele beperkingen. De lange doorlooptijd van waakhondjournalistiek wringt met de snelle nieuwscyclus en de druk om zoveel mogelijk lezers te trekken, waardoor redacties eerder kiezen voor gemakkelijkere, beter scorende verhalen. Ook spelen budgetkortingen, gebrek aan in‑house expertise en beperkte juridische en factcheck‑ondersteuning een grote rol: waakhondverhalen zijn duur en risicovol.

Daarbovenop komen nog andere toegangsdrempels, zoals instellingen en communicatieafdelingen die fungeren als poortwachters. Ten slotte verzwaren nationale context en wetgeving de risico’s; die maken het nog lastiger om gevoelige zaken naar buiten te brengen. Samen zorgen deze factoren ervoor dat zelfs duidelijk nieuwswaardige integriteitskwesties regelmatig niet worden opgepakt of niet tot publicatie komen.

Aanbevelingen

Bij slechts een fractie van de miljoenen wetenschappelijke artikelen die jaarlijks wereldwijd verschijnen is sprake van integriteitsproblemen. Maar gebrekkige studies kunnen uitgebreide media-aandacht krijgen lang voordat ze worden ingetrokken – als dat al gebeurt. Dat kan leiden tot onjuiste percepties van gezondheids- en wetenschapsgerelateerde risico’s en voordelen, en het vertrouwen van het publiek in de wetenschap schaden.

Fleerackers: ‘Kritische journalistiek over wetenschap is daarom heel belangrijk en het is cruciaal dat we deze vorm van journalistiek beschermen. Mediaorganisaties moeten meer ruimte scheppen voor gespecialiseerd speurwerk: tijd, training en de mogelijkheid om lastige dossiers echt uit te zoeken. Daarnaast kunnen fondsen, universiteiten en integriteitsorganen actieve ondersteuning geven, bijvoorbeeld via samenwerkingen of subsidies voor onderzoeksjournalistiek over wetenschap.’

Op die manier kunnen we volgens Fleerackers een transparantere discussie voeren over wetenschap: ‘Als integriteitskwesties zorgvuldig worden onderzocht en uitgelegd, helpt dat zowel onderzoekers als publiek om beter te begrijpen wat er mis kan gaan en hoe daarmee wordt omgegaan.’

Publicatiegegevens

Alice Fleerackers, An Nguyen, Alfred Hermida en Ivan Oransky: ‘Holding Science to Account: A Qualitative Study of Practices and Challenges of Watchdog Science Journalism’, in: Science Communication (2 juli 2026). Doi: https://doi.org/10.1177/10755470261459855