Na de gebeurtenissen bij Ceuta voerde Italië grenscontroles in voor reizigers uit Spanje. Duitsland verlengde de omstreden grenscontroles opnieuw met een half jaar. Binnen Europa kunnen we in principe vrij reizen, maar toch voeren landen steeds vaker (tijdelijke) grenscontroles in. In totaal bijna 500 keer sinds 2015, met een piek tijdens de coronapandemie, maar ook daarna blijft het aantal hoog.

‘Voor 2015 was dit vaak vanwege politieke topontmoetingen en terroristische dreiging, maar na 2015 zijn migratie en pandemieën de hoofdredenen’, stelt Herbig. ‘Wat ooit als uitzonderlijke noodmaatregel was bedoeld, lijkt langzaam normaal te worden, en dat is problematisch.’

Vragen die (te) weinig worden gesteld

Herbig zocht antwoord op vragen die nog weinig worden gesteld: Welke impact hebben grenscontroles en sluitingen binnen Europa op haar burgers? Worden mensen minder positief over de EU? Verandert hun houding tegenover migranten? En maakt het uit hoe politici zulke maatregelen verantwoorden? Haar focus lag hierbij op Duitsland, Frankrijk en Nederland. Ze analyseerde enquêtes uit de coronaperiode en de politieke communicatie over grensbeleid in het algemeen. Ook onderzocht ze met enquêtes onder inwoners welk effect communicatie had.

Beleid aan de grens heeft direct impact

Tijdens de pandemie hadden grenssluitingen snel invloed op hoe mensen dachten. ‘In de eerste weken na de sluiting voelden mensen in de getroffen grensgebieden zich minder verbonden met de Europese Unie en werden ze negatiever over migranten,’ legt Herbig uit.

Maar die effecten verdwenen ook snel, al binnen de eerste maand. ‘Dat is op zich goed nieuws, maar het laat zien hoe snel grensbeleid effect kan hebben. Nu grenscontroles steeds vaker als politiek middel worden gebruikt, mogen we die mogelijke impact niet negeren.’

Steun voor vrij reizen én voor controle

Minstens zo opvallend vindt Herbig hoe burgers denken over grenscontroles in het algemeen. ‘Een meerderheid steunt vrij reizen binnen Europa, maar is ook voorstander van grenscontroles.’ Volgens haar is deze schijnbare tegenstrijdigheid te verklaren doordat mensen zelf profiteren van open grenzen, maar liever willen dat anderen de last dragen van het buiten houden van de ‘ongewenste ander’.

Wie de grens sluit maakt uit

Het lijkt ook uit te maken wie controles invoert of de grens sluit. ‘Als een buurland zijn grens dichtgooit en inwoners van het andere land feitelijk buitensluit, daalt het vertrouwen van die burgers in hun eigen regering, omdat hun land kennelijk wordt neergezet als risico of probleem.’

Dat effect is volgens haar hardnekkiger dan de korte schrikreactie rond Europese verbondenheid. ‘Grensbeleid is dus niet alleen een technisch middel, maar ook een symbolisch signaal tussen landen, dat zichtbaar doorklinkt in hoe burgers hun overheid beoordelen.’

Communicatie maakt weinig uit, behalve bij overlast

Hoe regeringen hun besluiten verantwoorden, blijkt minder belangrijk dan vaak gedacht. ‘Of grenscontroles worden gerechtvaardigd met termen als veiligheid, economie of gezondheid, maakt de steun onder burgers nauwelijks groter of kleiner.’

Wat wél uitmaakt, is dat er überhaupt een uitleg wordt gegeven die voldoet aan minimale eisen van zorgvuldigheid: is het wettig, gebeurt het in overleg met buurlanden, wordt er rekening gehouden met andere betrokkenen? ‘Zulke argumenten vergroten de ervaren legitimiteit van de maatregel.’

Opvallend is dat steun voor grenscontroles terugloopt zodra de concrete lasten voor burgers expliciet worden benoemd, bijvoorbeeld wachttijden, files of een tekort aan bepaalde producten.

Normalisering

Een groot risico is volgens Herbig dat grenscontroles van een uitzondering een gewoon middel worden, zoals nu het geval is. ‘Deze normalisering vergroot de verleiding voor regeringen om bij elk nieuw conflict of incident snel naar de grensknop te grijpen, ook als de effectiviteit twijfelachtig is en de juridische basis wankel. Maar de politieke bijwerkingen – afbrokkelend vertrouwen, groeiende vijandigheid en spanningen tussen lidstaten – zijn wél duidelijk.’

Proefschriftdetails

Lisa Herbig, 2026, 'The Politics of Borders. How Intra-European Border Policies Shape Political Attitudes in the European Union'. Promotor: prof. dr. T. Kuhn, copromotoren: dr. K. Gattermann en dr. O. Eisele

Tijd en locatie

Donderdag 3 september, 14.00-15.30, Aula, Amsterdam